Merkelapp-arkiv: skattar i valle

Skattar i Valle 7 – Søstrene

Share

Det er ikkje mange skulpturar i Valle, men ein stod lenge utanfor kommunehuset. Etter kvart grodde han ned i dei buskfurene som var der, så då dei endra planteplanen framom kommunehuset, vart han flytt ned bakken og over gata og sett opp att utanfor det som då var posthus. Så vart Posten flytt til butikken, og då stod skulpturen eigentleg litt ute av vegen, noko som ikkje er naturleg for ein skulptur. No lurer dei på å flytte han til leikeplassen nordom Husfliden, så kan folk sjå han når dei køyrer opp mot Valle sentrum.

Skulpturen heiter Søstrene og er laga av bilethoggaren Dyre Vaa. Han levde frå 1903 til 1980, og på heimesida til Vest-Telemark Museum står det:

Ved sida av Gustav Vigeland er Dyre Vaa den bilethoggaren som i sterkast grad har prega norsk skulpturmiljø. Ingen annan bilethoggar har vunne så mange tevlingar som han.

Han debuterte på haustutstillinga allereie som 20-åring, og vart då kjøpt inn til nasjonalgalleriet.

«Mennesket møter naturen» er tittelen på fire store figurar på Ankerbrua i Oslo. Det var medan han arbeidde med desse på 1930-talet at han flytte til Rauland, og der vart han buande resten av livet.

Andre kjende arbeid er «Ulvane» på Alexander Kiellands plass i Oslo. «Sjømannsmonumentet» i Bergen, «Holberg-monumentet» ved Nathionalteatret og «Svanene ved Oslo Rådhus.
http://vest-telemark.museum.no/article/archive/33/

Dyre Vaa var gift med Tora, og ho gav leireoriginalen Søstrene til Valle kommune og Myllarguten til Bykle. Ånund K. Homme, som då var kulturleiar i kommunen fekk lov å støype skulpturen i bronse, og saman med vaktmeister Hallvard Åkre drog han til Rauland for å hente originalen. Han fortel at den var så tung at bilen bulka nedover og han fekk ikkje att dørene bak, men måtte binde dei saman med tau då dei frakta formene til støyperiet i Oslo.

Verket kom på 140.000 kroner, og dei streva litt før dei fann ein plass til Søstrene, så den fyrste tida i Valle stod skulpturen på lager. Når han no er på flyttefot att, så synest eg at Sentrumsforeninga skulle prøve å finne ein plass til skulpturen i sentrum no etter at det er rusta opp. Til dømes er det fint utanfor biblioteket, men truleg kunne det og vere plass mellom Valle blomar og gåver og Frikyrkja. Ein skulptur er laga for å stå i nærleiken av der folk ferdast, og ikkje bare til å kjøre forbi, det er no mi meining.

Tora Vaa, som var gift med Dyre, var dotter til Johan Bojer. Då kunne det høve å lese Den siste viking eller ei anna av dei mange bøkene Bojer skreiv. Dei er ikkje frå Setesdal, men frå Namdal, med utsynet både til hav og dal. Lisbeth har dei på biblioteket.

Her er ei side om Dyre Vaa:
http://www.krus.com/kunst/kunstbild/vaa.html

Sjå litt ekstra på Søstrene neste gong du er i nærleiken.

Skattar i Valle 6 – Tusenårsmonumentet

Share

Tusenårsmonumentet i Valle som står på skuleområdet like ved Riksveg 9, er laga av Bjørgulv Bjørgum. Han nytta ei av Bjørgulv Straume sine munnharper som modell og forstørra den opp 50 gonger. Den er laga av
5 mm rustfrie stålplater og er 3,40 m lang og 1,35 cm brei. Munnharpa veg 330 kg, og står oppført i Guiness Rekordbok. Her finn du og bilete. Sjå http://home.no.net/bstraume/hovedside.htm

I Valle radio har me hatt mange program med munnharpe som tema. Som oftast har Jon Melhus vore saman med meg om desse programma, men Bjørgulv Straume og Sigurd Brokke har og vore med. Når munnharpespelarane er i studio, får vi som oftast levande musikk i tillegg til platene dei har med. Det gjev programma ei ekstra nerve.

Hans-Hinrich Thedens, Norsk Folkemusikksamling, UiO, har skrive ein interessant artikkel som han har kalla **Munnharpebølgen**. Sjå www.uio.no/studier/emner/hf/imv/MUS4010/v06/Munnharpebølgen.doc
og om du er interessert i munnharpe, bør du lese den.

Her drøftar han den revitaliseringa som har skjedd. Munnharpa har blitt eit instrument å rekne med på andre stader enn ved utdeling av Spellemannspris og som symbol på bokverket Norsk Musikkhistorie. Gode musikarar og dyktige instrumentmakarar gjekk saman om å skape instrument som møtte dei krav som musikken stilte. Truleg er Valle radio aleine om å ha program som presenterer munnharpa slik me gjer, kanskje me og bør få ein liten lut i denne revitaliseringa.

Denne vekkinga er grunnlaget for tusenårsmonumentet i Valle, og til hausten skal det vere ny festival for munnharpa i bygda vår.

Men om det får eg skrive ein annan gong.

Skattar i Valle 5 – Harald Lund sine måleri

Share

Harald Lund var fødd i 1908 og døydde i 1993. Han var kunstmålaren som måla bilete frå Valle. Eg leita fram festskriftet i høve 80-årsdagen 27. november 1988 og bladde litt i det her om dagen. Av og til slår det meg at ein går midt mellom skattane i Valle og gløymer å sjå på dei.

Eg skreiv om altertavla i Valle kyrkje, korleis den har sitt opphav i Italia på slutten av 1500-talet. Harald Lund sine bilete er originale, og religiøse motiv er ikkje uvanlege i hans produksjon om ein ser på alt han måla. Sjølv tok han bare vare på to av desse bileta frå 30-talet, Adam og Eva frå 1934 og Bergpreika frå same året.

Men mest er det livet i Setesdal han skildrar. Folk, natur og hestar høyrer med i bileta han laga. Dei er mørke i tonen, spesielle, vil mange seie. Dei har likevel ein dåm som engasjerer og skaper ettertanke.

Mange av bileta til Harald Lund heng i kommunestyresalen i Valle. Ta turen innom i kontortida. Om den ikkje er oppteken, kan du gå rundt i romet og studere skattane i denne samlinga. Det er ikkje bortkasta tid. Truleg kan du også kjøpe festskriftet. Det er ikkje bortkasta pengar. Tvert imot, etter eit slikt besøk er du rikare enn du var før. Og du har ei djupare forståing av bygda vår.

Skattar i Valle 4 – Barocci-motiv

Share

Eg veit ikkje om Theis var i Senigallia då han var i Italia i sommar. Men i denne vesle byen sør for Rimini, ville han finne originalen til det biletet han ser på kvar sundag når han held messe i Valle kyrkje. Sjå http://tinyurl.com/hedzv

I ein artikkel i Kyrkja på Vaddarhaugen fortel tidlegare riksantikvar Stephan Tschudi-Madsen soga om denne skatten, som er måla av ein nederlandsk målar vi ikkje veit namnet på etter ein original av den store italienske kunstnaren Federigo Barocci. Originalen heng i St. Croce, Senigallia og heiter Gravlegginga eller Trasporto di Cristo al sepolcro. Motivet er det same, men fargane er heilt ulike.

Motivet finn vi bare på to stader i Noreg, det er i Røldal i tillegg til i Valle. I Røldal er det måla av den kjende Gottfried Hendtzsehel. Ettersom Danmark og Noreg var saman i 1670, kan vi vel og nemne at ein og kan finne motivet i fire kyrkjer i Danmark: Gunderslev, Nakskov, Næstved og Kimmerslev.

Knapt 100 år etter at Barocci måla sitt bilete i Italia, finn vi motivet i Valle, gjeve til kyrkja av Laurits Andersøn og hustru Maria. Dersom du går til sida om Barocci på engelsk wikipedia, http://en.wikipedia.org/wiki/Barocci vil du sjå biletet med motivet frå då engelen kjem med bod til Maria. Der finn du same borga sentralt i biletet som på biletet i Valle kyrkje. Den engelske teksten fortel at Barocci fekk mykje støtte frå fyrsten i Urbino, difor måla han fyrsten sitt palass inn i bileta sine når han kunne.

Vil du ha heile soga om skatten i Valle kyrkje, finn du den i Kyrkja på Vaddarhaugen 1844-1994.

Skattar i Valle 3 – Buda i gjesteromet

Share

Ruth Hamran fortel i artikkelen i Kyrkja på Vaddarhaugen 1844- 1994 at før ein fekk gjesterom i andre etasje, kunne folk sove i loftet. Difor pynta dei med veggbonad i loftet. Eg har tidlegare skrive her på bloggen om to slike teppe. I dag kjem det tredje, som og har motiv frå dei 10. boda. Det er 370 cm langt og viser boda frå nr. 5 til nr. 10 (9 og 10 er slegne saman).

Illustrasjonen til det femte bodet er Kain som slår bror sin, Abel, i hel. Her er det og eit bilete med motiv frå 2. Sam. 20, 8-12:
8 Då dei var komne til den store steinen ved Gibeon, kom Amasa imot dei. Joab bar våpenkappe, og utanpå kappa hadde han eit belte. Til beltet var det fest ei slire med sverd i. Det glei ut og datt ned. 9 Joab sa til Amasa: «Står det bra til med deg, bror?» og tok med høgre handa kring skjegget hans som om han ville kyssa han. 10 Men Amasa tok seg ikkje i vare for sverdet som Joab hadde i den andre handa. Joab stakk han i magen, så innvolen rann ut på marka, og han døydde straks av det eine stikket.

Bibelen er ei realistisk bok, det er bileta på Rygnestadloftet og. Det siste feltet syner til det største bodet i lova frå Matt 22, 37:
«» Du skal elska Herren din Gud av heile ditt hjarte og av heile di sjel og av alt ditt vit.» 38 Dette er det største og første bodet. 39 Men det andre er like stort: « Du skal elska nesten din som deg sjølv.» 40 På desse to boda kviler heile lova og profetane.»

I første feltet av serien ser vi at Moses får lovtavlene. I siste biletet vert lovtavlene tolka.

Ruth Hamran trur at teppa har vore i kyrkja, men så har kome til Rygnestad ved ei endring i kyrkjeromet. På Rygnestad har dei så blitt tekne vare på heilt til vår tid.

Boka til Ruth Hamran kan du låne på Valle folkebibliotek.

I denne artikkelen på bloggen har eg kopiert sitat frå Bibelen. Dei fann eg på http://bibelen.no/

Skattar i Valle 2 – Fleire teppe på Rygnestad

Share

Eit av teppa i loftet på Rygnestad skildrar Moses som får lovtavlene. Vidare fortel teppet om bod nr. 1 – 4. Over bileta er det nederlandsk tekst frå desse bodorda.

Luther gav ut si lille katekisme i 1529, bare 12 år etter at han slo opp tesene på slottskyrkja i Wittenberg og med det starta Reformasjonen. Den dansk-norske kongen innførte reformasjonen til sitt rike i 1536, og dermed kom katekisma til å bli svært aktuell også her til lands. Mange av utgåvene hadde teikningar av ulike kunstnarar.

Ruth Hamran skriv i festskriftet til Valle kyrkje at ho ikkje har klart å finne dei grafiske blad eller eventuelt den trykte boka som har vore førebilete for bileta. Ho fortel at slike bonader vart produsert mellom anna i Mechelen i det nåverande Belgia, men at ikkje nokon er bevarte i Nederland. OM ein ikkje reknar med trykte katekismer er teppa med bodorda på Rygnestad dei einaste slike i Noreg.

I festskriftet tek Ruth Hamran føre seg illustrasjonen til det tredje bodordet: Du skal halde kviledagen heilag. Motivet syner presten på preikestolen og tre menn som sit på krakkar. Framme sit ei kvinne med hendene falda i bøn og andaktsboka oppslegen. Ho har lagt til side arbeidet med spinning på handtein. Ho har på seg eit hovudplagg som liknar brudelaet ein nytta i Setesdal. Ein mann held ei øks, det skal han ikkje på heilagdagen.

Boka **Billedsamlingen i Rygnestadloftet Valle i Setesdal : Fra senmiddelalder til reformasjon og renessanse** av Ruth Hamran kan du låne på biblioteket når det opnar att etter ferien.

Skattar i Valle 1 – St. Jørgen på Rygnestad

Share

Sist veke skreiv eg om Hylestadportalane her på bloggen. Eit viktig motiv i treskurden er Sigurd sin kamp mot dragen Fåvne.

I grunnen er det det same motivet ein kan finne i eit av teppa på Rygnestad. Ruth Hamran har ein interessant artikkel om dette i jubileumsskriftet til Valle kyrkje sitt 150-års jubileum i 1994. Artikkelen heiter Kirkerester i loftet på Rygnestad og fortel om fleire ting i loftet som kan ha vore i ei av dei gamle kyrkjene i Valle.

St. Jørgen var helgenen som beskyttet mot leprasjuke, spedalskhet. Leprahospitalet i Bergen heitte St. Jørgens hospital, og Ruth Hamran fortel at slike hospital og er kjent på Hamar og i Tønsberg. Sjukehuset i Tønsberg åtte i 1445 eit jordstykke i Kveste. Dette var før reformasjonen, og slike sjukehus vart ofte drivne av kloster som kunne få testamenatariske gåver.

Ruth Hamran meiner at biletet må stamme frå ei kyrkje, kanskje frå eit alter for St. Jørgen. Om det var eit slikt alter i ei gamal stavkyrkje, er ikkje godt å vite. Sjølv om biletet på Rygnestad er medteke, har ho funne ut at det er vevd i Västergötland, der det var fleire verkstader som arbeidde i tradisjonen frå den heilage Birgitta si tid. Ruth Hamran meiner det er det eldste svenske veggbonad som er teken vare på.

St. Jørgen sin kamp mot dragen, Sigurd Fåvnesbane sin kamp mot dragen, det er i grunnen to sider av same sak. St. Jørgen er St. George i engelsk språkdrakt, og plutseleg er speidarrørsla med i denne artikkelen, for på St. Georgsdagen, 23. april, fornyar dei speidarløftet, og det vert gjort i speidarsamlingar over heile verda denne dagen.
http://www.speiding.no/nyheter/?liste=arkiv;dato=200304;id=634

Ruth Hamran har skrive ei heil bok om samlinga på Rygnestad, **Billedsamlingen i Rygnestadloftet, Valle i Setesdal : fra senmiddelalder til reformasjon og renessanse** Den kostar 295 kroner, og her kan du finne ut meir om skattar i Valle.
http://www.bokkilden.no/SamboWeb/produkt.do?produktId=136649&rom=MP