Busettingssoga i Setesdal 4

Share

Leonhard Jansen sitt foredrag i Valle radio har eit stort avsnitt om gardane i Valle:

Etter kvart som det vart fleire bønder i same dalføret, måtte det til ei fordeling mellom dei au. Frå før gjekk det langstrenger mellom dalføra. No vart det fastsett stuttare strenger som gjekk på tvers av dei gamle langstrengene. Somme stader i landet veit vi at desse har kryssa elva i dalbotnen, slik at garden har strekt seg frå langstreng til langstreng.

Dette går ikkje direkte fram av det grensematerialet som er kjent hjå oss. Likevel er det ikkje umogleg at til dømes heile Hylestad ei gong kan ha vore ein slik kjempegard. Strengene mot Valle sokn og mot Austad sokn er nokså beine liner frå fylkesgrense til fylkesgrense.

Den dag i dag er grensa mot langstrengen dei fleste stader i sameige mellom fleire gardar. I Tveitebø, til dømes, er det slik, noko som klårt syner at heile dette området i si tid har vore ein gard.

Me finn au døme på gardar med greie grensor, men som tydeleg er skilde ut frå ei større eining. Helle er ein slik gard som utan tvil er dela frå garden Rysstad. Like tydeleg er det at Besteland i sin tur må vere dela frå Helle.

Ein stad måtte sjølve busetjinga begynne, og det er ikkje unaturleg å tenkje seg at utgangspunktet var det som i dag er rekna som grender, t.d. Nordbygdi i Bykle, Oveinang og Homme i Valle, Bygdi (Hovet) og Treungen i Hylestad, Årak og Jordal (eller Åraksbø og Jordalsbø) i Bygland. Innanfor kvar grend finn vi namnet på ein opphavsgard, og så kjem ei vidare oppdeling i namnegardar.

Dei eldste gardsnamna er reine naturnamn – Ose og Straume kan tene som døme. Slike namn kan vere frå tida då folk framleis vandra frå stad til stad, jakta og dreiv svedjebruk. Når dei sidan vart fastbuande, var det rimeleg at dei slo seg ned der dei tidlegare hadde drive jordbruk, og slik vart det gamle namnet hangande med garden.

Vi hentar eit døme frå den sentrale vallebygda. Midt i rekkja av hus ligg Viki, som er eit naturnamn, og på sida er Rike som er eit nokså uforklåreleg namn. Sunnafor er Åkre, og Voll (no Prestegarden) ligg nordanfor det att, og endå lenger nord er Jordet. Dei tri siste namna viser alle til at det har vorte drive jordbruk på staden. Så byrja dei å setje namna saman, og namn ihopsette med -vin (eng) og -heim vert rekna som dei eldste i så måte. Men dette finn vi ikkje døme på i Setesdal, om ikkje då Breive kan ha eit slikt opphav. Så kom namn ihopsette med –land, og i Valle har vi Nomeland og Steinsland rett over elva for Viki. Så kom det ei fortetting. Kanskje var det sønene i Viki som fekk dele frå noko jord. Iallfall heiter dei gardane Harstad og Kyrvestad, båe ihopsette med mannsnamn, sunnafor Åkre og mellom Voll og Viki. To gardar til vart pressa inn; Sagneskar og Kjelleberg, men så måtte dei oppetter lia, til Tveiten og Brottveit. Innimellom dette er det og nokre gardar som vart borte samband med Svartedauden: Preststøyl og Troendestøyl, Døli, Haugebirke og Kjosvid.

I Valle gav det som må ha vore eit stort jorde – Voll – namn til heile prestegjeldet.