Busettingssoga i Setesdal 5

Share

Her fylgjer eit nytt avsnitt om busettingssoga i Setesdal, eit foredrag Leonhard Jansen heldt på eit seminar som Setesdalsmuseet arrangerte, og som vi sendte opptak frå i Valle Radio onsdag 2. september 2009.

Dette er berre som eit døme på korleis busetnaden kan ha utvikla seg. Og stadnamna er med og fortel oss litt om rekkjefølgja dei kan ha vorte rydda. Det er fornfunn nær sagt over alt, så dei må vere rydda i førkristen tid. Det er noko av problemet vi støyter på når det gjeld busetnaden på heiane, at vi ikkje utan vidare finn den type fornminne som gjer oss sikre på at vi har med gamal busetnad å gjere. Det kan hange saman med at dei fleste av dei er rydda etter at kristendomen vart innført, og at gravplassen deira vart ved kyrkja, og at dei ikkje dreiv tradisjonelt jordbruk høgt til fjells, men t.d. dreiv jernvinne, jakt og fangst i kombinasjon med husdyrhald og litt korndyrking. Det er faktisk registrert ein heil del åkerreinar på heiane etter kvart, men svært mange stader der det er grunn til å tru at det har vore busetjing, manglar dei.

Tradisjonen, med hovudforankring i Gamalt or Sætesdal, vil ha det til at busetjinga tok til på heiane: ”Det fyrste Sætesdal var bygd, sat der snart ikkje folk med åi; det var på heidane og i heimehòlli dei rudde. I Bykleheidane var gardar; der var tykke bygdelòg det bil “Storedaui” kom til dalen. (—)

I Valle var upprudt so fælt på heidi. I Finndalen var både konge og prest.” I Hylestad var Bjørgedalen bygd. Der var tri gardar; både Fisstøyl og Skjellestøyl og Harstøyl var gardar. (—) I Sandnes på Åraksledi, var Haugetveit, Brasstveit og Træltveit opprudde fyrst. På Skåmedalsheidi var fullt stor kyrkjesokn. I Træledalane på Bøsheidi, var ei heil bygd. Der låg Ormelid, og Knutslid og Gjystøyl og Skjeii og Nøvelting.”

Dette er nokre utdrag av ei lang tekst. Skildringa inneheld påstandar som i utgangspunktet får oss til å stusse litt. Men når ein får tenkt seg litt om, underbyggjer dei tankar som ein lett gjer seg når ein ferdast i heia, at det ein ser ikkje berre er minnesmerke etter støylsdrift. Det må ha budd folk på mange av stadene.

I høgmellomalderen må vi sjå føre oss eit ganske tett befolka Setesdal. Alle stader der det i dag bur folk, var det også folk for 7-800 år sidan. I tillegg kjem bufaste folk i sidedalar og i parallelldalar. Levegrunnlaget har vore husdyrhald og kanskje også jakt. Skatten vart gjerne målt ut i ei vare som skatteytaren lett kunne skaffe. T.d. på Austlandet var det tunner korn, og på Vestlandet våger fisk. I Setesdal er målet huder og skinn.

Då det første tilløpet til ein sentraladministrasjon vart bygt ut, vart Setesdal lagt under Stavanger bispesete. Skatten måtte fraktast over heia, og nemninga Skinnevegen lever den dag i dag. Forresten var det mange Skinnevegar som alle enda opp vestpå. Svært sannsynleg var all vesentleg kontakt med kystnære strok vestover, til Ryfylke og Stavanger. Råbyggjelag høyrde inn under Gulating, og etter kvart til Stavanger lagdøme. Ikkje før i 1556 vart vi forlena saman med Nedenes len. Kristiansand vart etablert som by i 1641, men først då det kom postveg oppover dalen i 1844 vart den byen viktig når bonden skulle selje eigne varer og kjøpe att det dei ikkje hadde nok av sjølve som korn og salt, brennevin til seg sjølv og vakkert tøy til kona. Eit unntak må sjølvsagt gjerast for somme av bygdene lenger nede i dalen der det sjølvsagt var freistande å take stuttaste vegen ned til ei hamn på sørlandskysten. Men skatten måtte au dei betale i Stavanger.

Legg att eit svar

Epostadressa di blir ikkje synleg. Påkravde felt er merka *